تحقیقات مهندسی سازه های آبیاری و زهکشی

مقاله پژوهشی سامانه های نوین آبیاری

ارزیابی اثربخشی برنامۀ نظارت بر بهره‌برداری و نگهداری از سامانه‌های نوین آبیاری (مطالعۀ موردی: شهرستان‌های اراک و شازند)

مصطفی گودرزی؛ صابر ذولفقاری

دوره 27، شماره 103 ، شهریور 1405، صفحه 1-24

https://doi.org/10.22092/idser.2026.373925.1658

چکیده

بهره‌برداری درست از سامانه‌های نوین آبیاری علاوه بر کیفیت طراحی و اجرا، به نظارت مستمر و نگهداری مناسب وابسته است. این پژوهش با هدف ارزیابی اثربخشی برنامۀ نظارت بر بهره‌برداری از سامانه‌های نوین آبیاری در شهرستان‌های اراک و شازند استان مرکزی اجرا شده است. در این مطالعه، عملکرد 30 سامانۀ آبیاری تحت فشار (20 سامانه در شهرستان اراک ... بیشتر بهره‌برداری درست از سامانه‌های نوین آبیاری علاوه بر کیفیت طراحی و اجرا، به نظارت مستمر و نگهداری مناسب وابسته است. این پژوهش با هدف ارزیابی اثربخشی برنامۀ نظارت بر بهره‌برداری از سامانه‌های نوین آبیاری در شهرستان‌های اراک و شازند استان مرکزی اجرا شده است. در این مطالعه، عملکرد 30 سامانۀ آبیاری تحت فشار (20 سامانه در شهرستان اراک و 10 سامانه در شهرستان شازند) طی چهار مرحله شامل زمان نظارت، مرحلۀ اول، مرحلۀ دوم و مرحلۀ سوم پس از نظارت ارزیابی گردید. شاخص‌های فنی شامل فشار کارکرد سامانه و رطوبت حجمی خاک (24 ساعت پس از آبیاری) اندازه‌گیری و همزمان دیدگاه بهره‌برداران دربارۀ عوامل مؤثر بر موفقیت بهره‌برداری از طریق پرسشنامه بررسی شد. داده‌ها با استفاده از آمار توصیفی، تحلیل واریانس با اندازه‌گیری‌های تکراری و مقایسۀ میانگین‌ها تجزیه و تحلیل شدند. نتایج بررسیها نشان داد که میانگین فشار کارکرد سامانه‌ها در زمان نظارت، 42/33 متر ستون آب، در مراحل اول، دوم و سوم به‌ترتیب به 39/73، 40/30 و 39/97 متر ستون آب رسید. تحلیل واریانس با اندازه‌گیری‌های تکراری نشان داد که اثر زمان بر فشار کارکرد معنی‌دار (P<0.01، ηp²=0.15) است و کاهش فشار عمدتاً بین زمان نظارت و مراحل پس از آن رخ میدهد، در حالی که اختلاف بین مراحل پس از نظارت معنی‌دار نیست. میانگین رطوبت حجمی خاک نیز از 27/51 درصد در زمان نظارت به 26/47، 26/83 و 25/72 درصد در سه مرحلۀ بعدی تغییر کرد. اگرچه میانگین رطوبت خاک تنها کاهش محدودی نشان داد، افزایش انحراف معیار در مرحلۀ سوم بیانگر افزایش ناهمگنی مدیریت آبیاری بین بهره‌برداران طی زمان بود. نتایج پرسشنامه همچنین نشان داد که آموزش بهره‌برداران، نگهداری و سرویس دوره‌ای تجهیزات، تداوم خدمات فنی، بازدیدهای منظم کارشناسان و پایش مستمر عملکرد سامانه‌ها مهم‌ترین عوامل مؤثر بر موفقیت بهره‌برداری از سامانه‌های نوین آبیاری هستند. نتایج این پژوهش نشان داد که اجرای برنامه‌های نظارت فنی موجب حفظ فشار کارکرد سامانه‌ها و پایداری نسبی وضعیت رطوبت خاک می‌شود، اما با گذشت زمان و کاهش شدت نظارت، بخشی از سامانه‌ها از شرایط بهینه فاصله می‌گیرند. بنابراین، استقرار نظام نظارت مستمر پس از بهره‌برداری همراه با آموزش دوره‌ای بهره‌برداران و پایش منظم شاخص‌های فنی می‌تواند نقش مؤثری در حفظ عملکرد سامانه‌های نوین آبیاری، افزایش بهره‌وری مصرف آب و ارتقای پایداری کشاورزی داشته باشد.

بررسی پایداری انرژی ویژه در سرریزهای جانبی همگرا در حضور سازه‌های هدایت کننده

دوره 26، بهار ، اردیبهشت 1404، ، صفحه 18-1

https://doi.org/10.22092/idser.2025.368890.1610

چکیده

این پژوهش به بررسی تغییرات انرژی ویژه در سرریزهای جانبی واقع در کانال‌های همگرا در حضور سازه‌های هدایت‌کننده پرداخته است. با استفاده از نرم‌افزار FLOW-3D، جریان در سرریز جانبی همگرا شبیه‌سازی شد. سازه‌های هدایت‌کننده در سه موقعیت مختلف طولی و با زاویههای 60، 90 و 120 درجه نسبت به افق روی تاج سرریز قرار گرفتند. صحت‌سنجی مدل عددی ... بیشتر

مسائل و چالش های مدیریت مشارکتی آب و انتقال پایدار مدیریت آبیاری در ایران

دوره 25، تابستان ، مهر 1403، ، صفحه 110-93

https://doi.org/10.22092/idser.2024.366787.1588

چکیده

مدیریت مشارکتی و در نهایت، انتقال مدیریت آبیاری فرایندی است که در بخش آب اکثر کشورهای جهان به صورت علمی و رسمی آن در حال اجراست و تقریباً بیش از دو دهه از عمر آن می‌گذرد. در ایران نیز دراین‌خصوص از ابعاد جاری سازی ادبیات موضوع، ورود آن به برنامه ها و قوانین و اسناد بالادستی، ایجاد تعداد معدودی تشکل‌های آب بر، و در سال ... بیشتر مدیریت مشارکتی و در نهایت، انتقال مدیریت آبیاری فرایندی است که در بخش آب اکثر کشورهای جهان به صورت علمی و رسمی آن در حال اجراست و تقریباً بیش از دو دهه از عمر آن می‌گذرد. در ایران نیز دراین‌خصوص از ابعاد جاری سازی ادبیات موضوع، ورود آن به برنامه ها و قوانین و اسناد بالادستی، ایجاد تعداد معدودی تشکل‌های آب بر، و در سال های اخیر اجرای مدیریت مشارکتی آبیاری در سطوح محدود و در پروژه های پایلوت فعالیت‌هایی شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد اجرای مطلوب مدیریت مشارکتی و ایجاد تشکل های آب‏ بر در کشور روند کند و پراکنده دارد و با مسائل و چالش های مختلفی مواجه است. مرور منابع علمی و بررسی و تحلیل ها از جنبه آسیب‌شناسی موضوع در این مطالعه، حاکی از آن است که اجرای مدیریت مشارکتی و انتقال مدیریت آبیاری در ایران، مسائل و چالش‌های مختلفی دارد. موارد مهم این مسائل و چالش ها عبارتاند از: 1) مسائل تولی‌گری موضوع، 2) ضعف در هماهنگی های لازم، موازی کاری و دخالت دستگاه‌های مختلف در امور یکدیگر، 3) نبود یا کمبود ارادۀ لازم در این موضوع به رغم اهمیّت آن و تأکیدات مختلف در قوانین و اسناد بالادستی، 4) گذشت زمان و لزوم اعمال تغییرات مختلف در ساختار مدیریت آب با توجه به بحران فزاینده کمبود آب در کشور، 5) تمرکزگرایی و نداشتن و یا ندادن جایگاه لازم به تشکل های آببر از ابعاد ساختار، شرح وظایف و اختیارات و در نهایت استقلال آن ها، 6) ضعف در توانمندسازی تشکل ها و تسهیلگری‌های لازم برای شکل گیری و پایداری آن ها، 7) کمبود زیرساخت‌های لازم از ابعاد مختلف مانند تحویل ندادن حجمی آب، اجرایی‌نشدن بعضی از قوانین و آئین‌نامه‌های مرتبط، بلاتکلیفی دستگاه‌ها در اجرای کار و رقابت دستگاه‌های توزیع آب (شرکت های بهره‌برداری) برای ایجاد تشکل‌ها و مسائل تعارض منافع، 8) کمبود تحقیقات و مطالعات میدانی لازم در خصوص موضوع، 9) پیدایش چالش های جدید در اهداف موضوع و واردشدن برخی واژه های جدید در تعریف تشکل های آب بر خاص کشور ایران، مانند واردشدن بحث استفاده از اراضی به موضوع و نامیدن آن بهعنوان تشکلهای بهره‌برداری توأمان از آب و زمین به‌جای صرفاً تشکل آببر، و 10) مسائل خاص ایجاد و پایداری تشکل‌های آب بر چاه (آبهای زیرزمینی). عواملی مانند: 1) گذشت زمان زیاد (بیش از سه دهه) از ورود مفهوم مدیریت مشارکتی آبیاری به ادبیات علمی و اجرایی مدیریت آب کشور و وجود وقفۀ طولانی در اجرای کامل و مؤثر آن در کشور، 2) ظهور بحث‌های جدید در مدیریت آب کشور (مانند مباحث ایجاد بازارهای محلی آب، حسابداری آب، باز تخصیص آب و غیره)، و 3) بحران کمبود فزاینده منابع آب و تغییرات اقلیمی در این دوره زمانی، ادامه کار مدیریت مشارکتی در کشور را وارد عرصه جدیدی کرده است. این امر بیانگر ضرورت مطالعات جدیدتر (آن هم با درنظر گرفتن مسائل اجتماعی فرهنگی مناطق و به صورت موردی) و بازنگری‌های لازم برای شیوه های اعمال مدیریت مشارکتی در عرصه است.

برآورد نیاز آبی و تبخیرتعرق واقعی با استفاده از تصویرهای ماهواره‌ای به منظور بهبود تحویل حجمی آب در شبکه‌‌های آبیاری و زهکشی (مطالعه موردی: شبکه آبیاری و زهکشی مهاباد، استان آذربایجان غربی)

دوره 24، شماره 93 ، تیر 1403، ، صفحه 42-23

https://doi.org/10.22092/idser.2024.363930.1566

چکیده

با توجه به محدودیت کمی و کیفی آب، مدیریت و تحویل حجمی آب در شبکه های آبیاری و زهکشی امری مهم محسوب می شود. برای دستیابی به این هدف، الگوی کشت شبکۀ آبیاری و زهکشی مهاباد با استفاده از تصویرهای ماهواره‌ای سنتینل 2 و روش طبقه بندی ماشین بردار پشتیبان برای سال زراعی 98-97 استخراج شد. با استفاده از داده های هواشناسی ایستگاه مهاباد ... بیشتر با توجه به محدودیت کمی و کیفی آب، مدیریت و تحویل حجمی آب در شبکه های آبیاری و زهکشی امری مهم محسوب می شود. برای دستیابی به این هدف، الگوی کشت شبکۀ آبیاری و زهکشی مهاباد با استفاده از تصویرهای ماهواره‌ای سنتینل 2 و روش طبقه بندی ماشین بردار پشتیبان برای سال زراعی 98-97 استخراج شد. با استفاده از داده های هواشناسی ایستگاه مهاباد و معادلۀ پنمن مانتیث، حجم خالص آب مورد نیاز گیاهان غالب در محل نقاط تحویل حجمی محاسبه گردید. برای تعیین میزان تبخیر-تعرق واقعی، از تصویرهای ماهواره‌ای لندست 8 و الگوریتم سبال استفاده شد و در نهایت نقشه های مکانی تبخیر-تعرق واقعی و نیاز خالص آبیاری برای شبکه استخراج گردید. بر اساس نتایج حاصل، 64 درصد از زمین های کشت شده (6786 هکتار) شبکۀ مهاباد به‌صورت باغی و 36 درصد از آن ها (3808 هکتار) به‌صورت زراعی به دست آمد. بدین ترتیب، نیاز خالص آبیاری (تبخیر و تعرق محاسباتی با کسر بارش موثر) برابر با 71 میلیون مترمکعب و نیاز ناخالص آبیاری با لحاظ راندمان آبیاری 44 درصد، برابر با 161/36 میلیون مترمکعب محاسبه شد. کل میزان تبخیر-تعرق حاصل از الگوریتم سبال برابر با 79/78 میلیون متر محاسبه گردید. بر اساس نقشه های کاربری اراضی، نیاز خالص آبیاری و تبخیر-تعرق واقعی، نحوۀ برداشت آب در شبکه بررسی و مشاهده شد که در زمین های بالادست شبکه و مجاور رودخانۀ مهاباد، نیاز آبی گیاهان برطرف شده است ولی مناطق پایین‌دست شبکه، به علت دسترسی نداشتن به آب کافی، دچار تنش آبیاری شده اند.

اثر افزایش دما بر روند تغییرات ماهانه سطح پوشش، عمق و آب معادل برف و تهدید منابع شرب و کشاورزی؛ مطالعۀ موردی (استان همدان)

دوره 24، شماره 93 ، تیر 1403، ، صفحه 78-61

https://doi.org/10.22092/idser.2024.365660.1580

چکیده

برف و آب حاصل از ذوب آن یکی از منابع تامین آب کشاورزی در مناطق کوهستانی مانند استان همدان است. در این مطالعه، روند زمانی بارش برف در این استان در دوره 1982 تا 2023 بررسی شد. برای این منظور، دادههای سطح پوشش برف (SC)، آب معادل برف (SWE) و عمق برف (SDepth) برای ماههای مختلف با استفاده از تصویرهای ماهوارهای حاصل از محصول FLDAS استخراج شد. نتایج ... بیشتر برف و آب حاصل از ذوب آن یکی از منابع تامین آب کشاورزی در مناطق کوهستانی مانند استان همدان است. در این مطالعه، روند زمانی بارش برف در این استان در دوره 1982 تا 2023 بررسی شد. برای این منظور، دادههای سطح پوشش برف (SC)، آب معادل برف (SWE) و عمق برف (SDepth) برای ماههای مختلف با استفاده از تصویرهای ماهوارهای حاصل از محصول FLDAS استخراج شد. نتایج نشان داد که با افزایش 3/33 درجه سانتیگراد در متوسط دما در این دوره، SC با کاهشی برابر 90/13 درصد مواجه شده است و سالهای 1982 و 2021 به ترتیب با مجموع 41043/04 و 4048/12 کیلومتر مربع بیشترین و کمترین SC را داشته اند. به طور میانگین، پوشش برف در ماه های می تا اکتبر وجود نداشته و در آوریل و نوامبر ناچیز (به ترتیب 170/10 و 286/72 کیلومتر مربع) بوده است. ژانویه بیشترین SC را با 5182/22 کیلومتر مربع داشته و در فوریه، مارس و دسامبر نیز پوشش برف مشاهده شده که همزمان با اواخر پاییز تا اوایل بهار ایران است. نتایج آزمونهای من-کندال و شیب تایل-سن نشان داد که روند SC، SWE و SDepth در ژانویه، فوریه و مارس کاهشی و معنی دار بوده است. در هر چهار ماه ژانویه، فوریه، مارس و دسامبر، روند دمای هوا افزایشی و روند بارش کاهشی بوده است. در ژانویه و دسامبر، SC به ترتیب تندترین و ملایم ترین شیب کاهشی را داشته است. مقادیر ضریب پیرسون بیانگر همبستگی معکوس و معنی دار (در سطح 0/01) SC، SWE و SDepth با دماست. در کل، همبستگی این پارامترها با دما در مقایسه با بارش بیشتر بوده است، به ویژه در فوریه و مارس که دمای بیشتری نسبت به دسامبر و ژانویه داشته اند. بنابراین، با توجه به تغییر اقلیم و افزایش دمای جهانی و نقش مهم برف در تامین آب استان همدان و تاثیرپذیری زیاد آن از دما، عواملی مانند مدیریت، برنامه ریزی و زمان بندی استفاده از منابع آب این استان ضروری است.

فراتحلیل اثر آرایش کاشت و سامانه آبیاری بر عملکرد و بهره‌وری مصرف آب در تولید سیب‌زمینی

دوره 24، شماره 93 ، تیر 1403، ، صفحه 100-79

https://doi.org/10.22092/idser.2024.365362.1576

چکیده

مطالعات دربارۀ اثر آرایش کاشت بر عملکرد و بهره‌وری مصرف آب در تولید سیب‌زمینی در سطح بین‌المللی و ملی سابقه ای طولانی دارد. با این همه، به دلیل پراکندگی تیمارها و تفاوت یافته‌های پژوهشی، نتیجه‌گیری و توصیۀ کلی برای کاربرد تیمارهای مناسب مشکل است. هدف از این پژوهش استفاده از رهیافت فراتحلیل برای جمع‌بندی نتایج پژوهش‌ها در ... بیشتر مطالعات دربارۀ اثر آرایش کاشت بر عملکرد و بهره‌وری مصرف آب در تولید سیب‌زمینی در سطح بین‌المللی و ملی سابقه ای طولانی دارد. با این همه، به دلیل پراکندگی تیمارها و تفاوت یافته‌های پژوهشی، نتیجه‌گیری و توصیۀ کلی برای کاربرد تیمارهای مناسب مشکل است. هدف از این پژوهش استفاده از رهیافت فراتحلیل برای جمع‌بندی نتایج پژوهش‌ها در خصوص اثر آرایش کاشت بر عملکرد و بهره‌وری آب در تولید سیب‌زمینی است. برای این منظور مقاله های متعدد علمی پژوهشی منتشرشده توسط پژوهشگران داخلی و خارجی در خصوص آرایش کاشت سیب‌زمینی بررسی، غربالگری و تحلیل شد. در پژوهش‌های مرتبط با بررسی اثر آرایش کاشت بر عملکرد و بهره‌وری آب در تولید سیب‌زمینی به‌طور معمول از تیمارهای شاهد و آزمایشی استفاده شده است. فاصلۀ ردیف‌های کاشت سیب‌زمینی در آزمایش‌های مختلف 60، 75، 120 و 150 سانتی‌متر به‌صورت‌ یکردیفه و دو ردیفه و با سامانه‌های آبیاری قطره‌ای و بارانی گزارش شده است. در تیمار شاهد با فاصلۀ ردیف 75 سانتی‌متر، میانگین عملکرد 33000 کیلوگرم در هکتار و میانگین بهره‌وری مصرف آب 5/46 کیلوگرم به ازای هر مترمکعب آب بود. تلفیق یافته‌ها نشان داد افزایش عملکرد با تغییر فاصلۀ کاشت از تیمار شاهد 75 سانتی‌متر به 60 سانتی‌متر 33 درصد، به 120 سانتی‌متر 18 درصد و به 150 سانتی‌متر 8 درصد است. هرچند اعمال تیمارهای فاصلۀ کاشت روی بهره‌وری مصرف آب ازنظر آماری معنی‌دار نبوده است، اثرهای مثبت جزئی نسبت به تیمار شاهد مشاهده شده است. بیشترین تأثیر مثبت در فاصلۀ کاشت 60 سانتی‌متری (10 درصد) بوده است. تغییرات عملکرد و بهره‌وری آب در کاشت‌های دو ردیفه نسبت به کاشت های یک ردیفه با سامانۀ قطره‌ای به‌صورت کاهشی به اندازۀ 7 درصد و با سامانۀ بارانی به‌صورت افزایشی با تغییر عملکرد به اندازۀ 4/6 درصد و بهره‌وری آب به اندازۀ 16 درصد گزارش شده است.

تعداد دوره‌ها	23
تعداد شماره‌ها	81
تعداد مقالات	657
تعداد نویسندگان	1,254
تعداد مشاهده مقاله	688,942
تعداد دریافت فایل اصل مقاله	381,328
نسبت مشاهده بر مقاله	1048.62
نسبت دریافت فایل بر مقاله	580.41
-----------------------------------------
تعداد مقالات ارسال شده	667
تعداد مقالات رد شده	309
درصد عدم پذیرش	46
تعداد مقالات پذیرفته شده	288
درصد پذیرش	43
زمان پذیرش (روز)	45
تعداد پایگاه های نمایه شده	5
تعداد داوران	395

دوره 27 (1405)

دوره 26 (1404)

دوره 25 (1403)

دوره 24 (1402)

دوره 23 (1401)

دوره 22 (1400)

دوره 21 (1399)

دوره 20 (1398)

دوره 19 (1397)

دوره 18 (1396)

دوره 17 (1395)

دوره 16 (1394)

دوره 15 (1393)

دوره 14 (1392)

دوره 13 (1391)

دوره 12 (1390)

دوره 11 (1389)

دوره 10 (1388)

دوره 9 (1387)

دوره 8 (1386)

دوره 7 (1385)

دوره 6 (1384)

دوره 5 (1383)

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

بانک ها و نمایه نامه ها

ابر واژگان