مقاله پژوهشی
سامانه های نوین آبیاری
مصطفی گودرزی؛ صابر ذولفقاری
چکیده
بهرهبرداری درست از سامانههای نوین آبیاری علاوه بر کیفیت طراحی و اجرا، به نظارت مستمر و نگهداری مناسب وابسته است. این پژوهش با هدف ارزیابی اثربخشی برنامۀ نظارت بر بهرهبرداری از سامانههای نوین آبیاری در شهرستانهای اراک و شازند استان مرکزی اجرا شده است. در این مطالعه، عملکرد 30 سامانۀ آبیاری تحت فشار (20 سامانه در شهرستان اراک ...
بیشتر
بهرهبرداری درست از سامانههای نوین آبیاری علاوه بر کیفیت طراحی و اجرا، به نظارت مستمر و نگهداری مناسب وابسته است. این پژوهش با هدف ارزیابی اثربخشی برنامۀ نظارت بر بهرهبرداری از سامانههای نوین آبیاری در شهرستانهای اراک و شازند استان مرکزی اجرا شده است. در این مطالعه، عملکرد 30 سامانۀ آبیاری تحت فشار (20 سامانه در شهرستان اراک و 10 سامانه در شهرستان شازند) طی چهار مرحله شامل زمان نظارت، مرحلۀ اول، مرحلۀ دوم و مرحلۀ سوم پس از نظارت ارزیابی گردید. شاخصهای فنی شامل فشار کارکرد سامانه و رطوبت حجمی خاک (24 ساعت پس از آبیاری) اندازهگیری و همزمان دیدگاه بهرهبرداران دربارۀ عوامل مؤثر بر موفقیت بهرهبرداری از طریق پرسشنامه بررسی شد. دادهها با استفاده از آمار توصیفی، تحلیل واریانس با اندازهگیریهای تکراری و مقایسۀ میانگینها تجزیه و تحلیل شدند. نتایج بررسیها نشان داد که میانگین فشار کارکرد سامانهها در زمان نظارت، 42/33 متر ستون آب، در مراحل اول، دوم و سوم بهترتیب به 39/73، 40/30 و 39/97 متر ستون آب رسید. تحلیل واریانس با اندازهگیریهای تکراری نشان داد که اثر زمان بر فشار کارکرد معنیدار (P<0.01، ηp²=0.15) است و کاهش فشار عمدتاً بین زمان نظارت و مراحل پس از آن رخ میدهد، در حالی که اختلاف بین مراحل پس از نظارت معنیدار نیست. میانگین رطوبت حجمی خاک نیز از 27/51 درصد در زمان نظارت به 26/47، 26/83 و 25/72 درصد در سه مرحلۀ بعدی تغییر کرد. اگرچه میانگین رطوبت خاک تنها کاهش محدودی نشان داد، افزایش انحراف معیار در مرحلۀ سوم بیانگر افزایش ناهمگنی مدیریت آبیاری بین بهرهبرداران طی زمان بود. نتایج پرسشنامه همچنین نشان داد که آموزش بهرهبرداران، نگهداری و سرویس دورهای تجهیزات، تداوم خدمات فنی، بازدیدهای منظم کارشناسان و پایش مستمر عملکرد سامانهها مهمترین عوامل مؤثر بر موفقیت بهرهبرداری از سامانههای نوین آبیاری هستند. نتایج این پژوهش نشان داد که اجرای برنامههای نظارت فنی موجب حفظ فشار کارکرد سامانهها و پایداری نسبی وضعیت رطوبت خاک میشود، اما با گذشت زمان و کاهش شدت نظارت، بخشی از سامانهها از شرایط بهینه فاصله میگیرند. بنابراین، استقرار نظام نظارت مستمر پس از بهرهبرداری همراه با آموزش دورهای بهرهبرداران و پایش منظم شاخصهای فنی میتواند نقش مؤثری در حفظ عملکرد سامانههای نوین آبیاری، افزایش بهرهوری مصرف آب و ارتقای پایداری کشاورزی داشته باشد.
