مقاله پژوهشی
سامانه های نوین آبیاری
مصطفی گودرزی؛ صابر ذولفقاری
چکیده
بهره‌برداری درست از سامانه‌های نوین آبیاری علاوه بر کیفیت طراحی و اجرا، به نظارت مستمر و نگهداری مناسب وابسته است. این پژوهش با هدف ارزیابی اثربخشی برنامۀ نظارت بر بهره‌برداری از سامانه‌های نوین آبیاری در شهرستان‌های اراک و شازند استان مرکزی اجرا شده است. در این مطالعه، عملکرد 30 سامانۀ آبیاری تحت فشار (20 سامانه در شهرستان اراک ...
بیشتر
بهره‌برداری درست از سامانه‌های نوین آبیاری علاوه بر کیفیت طراحی و اجرا، به نظارت مستمر و نگهداری مناسب وابسته است. این پژوهش با هدف ارزیابی اثربخشی برنامۀ نظارت بر بهره‌برداری از سامانه‌های نوین آبیاری در شهرستان‌های اراک و شازند استان مرکزی اجرا شده است. در این مطالعه، عملکرد 30 سامانۀ آبیاری تحت فشار (20 سامانه در شهرستان اراک و 10 سامانه در شهرستان شازند) طی چهار مرحله شامل زمان نظارت، مرحلۀ اول، مرحلۀ دوم و مرحلۀ سوم پس از نظارت ارزیابی گردید. شاخص‌های فنی شامل فشار کارکرد سامانه و رطوبت حجمی خاک (24 ساعت پس از آبیاری) اندازه‌گیری و همزمان دیدگاه بهره‌برداران دربارۀ عوامل مؤثر بر موفقیت بهره‌برداری از طریق پرسشنامه بررسی شد. داده‌ها با استفاده از آمار توصیفی، تحلیل واریانس با اندازه‌گیری‌های تکراری و مقایسۀ میانگین‌ها تجزیه و تحلیل شدند. نتایج بررسیها نشان داد که میانگین فشار کارکرد سامانه‌ها در زمان نظارت، 42/33 متر ستون آب، در مراحل اول، دوم و سوم به‌ترتیب به 39/73، 40/30 و 39/97 متر ستون آب رسید. تحلیل واریانس با اندازه‌گیری‌های تکراری نشان داد که اثر زمان بر فشار کارکرد معنی‌دار (P<0.01، ηp²=0.15) است و کاهش فشار عمدتاً بین زمان نظارت و مراحل پس از آن رخ میدهد، در حالی که اختلاف بین مراحل پس از نظارت معنی‌دار نیست. میانگین رطوبت حجمی خاک نیز از 27/51 درصد در زمان نظارت به 26/47، 26/83 و 25/72 درصد در سه مرحلۀ بعدی تغییر کرد. اگرچه میانگین رطوبت خاک تنها کاهش محدودی نشان داد، افزایش انحراف معیار در مرحلۀ سوم بیانگر افزایش ناهمگنی مدیریت آبیاری بین بهره‌برداران طی زمان بود. نتایج پرسشنامه همچنین نشان داد که آموزش بهره‌برداران، نگهداری و سرویس دوره‌ای تجهیزات، تداوم خدمات فنی، بازدیدهای منظم کارشناسان و پایش مستمر عملکرد سامانه‌ها مهم‌ترین عوامل مؤثر بر موفقیت بهره‌برداری از سامانه‌های نوین آبیاری هستند. نتایج این پژوهش نشان داد که اجرای برنامه‌های نظارت فنی موجب حفظ فشار کارکرد سامانه‌ها و پایداری نسبی وضعیت رطوبت خاک می‌شود، اما با گذشت زمان و کاهش شدت نظارت، بخشی از سامانه‌ها از شرایط بهینه فاصله می‌گیرند. بنابراین، استقرار نظام نظارت مستمر پس از بهره‌برداری همراه با آموزش دوره‌ای بهره‌برداران و پایش منظم شاخص‌های فنی می‌تواند نقش مؤثری در حفظ عملکرد سامانه‌های نوین آبیاری، افزایش بهره‌وری مصرف آب و ارتقای پایداری کشاورزی داشته باشد.
مقاله پژوهشی
سامانه های نوین آبیاری
زهرا مهدیان؛ عبدالمجید لیاقت؛ فرهاد میرزایی؛ آرمین حسن‌زاده
چکیده
محدودیت منابع آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک، توسعۀ سامانه‌های آبیاری کم‌مصرف مانند آبیاری زیرسطحی را ضروری ساخته است. این پژوهش با هدف بررسی اثر بسترهای مختلف پیرامونی استوانۀ PVC بر توسعۀ هندسی و تغییرات زمانی پیاز رطوبتی در خاک لوم رسی سیلتی، در ایستگاه تحقیقاتی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران (کرج) بهاجرا در آمد. ...
بیشتر
محدودیت منابع آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک، توسعۀ سامانه‌های آبیاری کم‌مصرف مانند آبیاری زیرسطحی را ضروری ساخته است. این پژوهش با هدف بررسی اثر بسترهای مختلف پیرامونی استوانۀ PVC بر توسعۀ هندسی و تغییرات زمانی پیاز رطوبتی در خاک لوم رسی سیلتی، در ایستگاه تحقیقاتی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران (کرج) بهاجرا در آمد. استوانه‌های PVC مدفون منافذی با قطر 1/5 تا 2/5 میلی‌متر دارند و آبیاری با حجم ثابت ۱۰۰ لیتر توسط بابلر صورت گرفت. هشت بستر پیرامونی شامل ماسه‌بادی، پوکه کشاورزی، خاک منطقه (شاهد)، پرلیت، شن بادامی، ژئوتکستایل، ورمی‌کمپوست و کوکوپیت بررسی شدند. پیاز رطوبتی در روزهای ۱، ۳ و ۷ پس از آبیاری به روش ترانشه‌برداری برداشت و در نرم‌افزار AutoCAD بازسازی دو‌بعدی و سهبعدی صورت گرفت. نتایج تحقیق نشان داد ورمی‌کمپوست و ژئوتکستایل، به دلیل انسداد منافذ خروجی، توسعه رطوبت را محدود کردهاند. پرلیت متعادل‌ترین الگو را با بیشترین مساحت و حجم (۵۲۲۷ سانتی‌متر مربع و ۳۴۸۸۷۷ سانتی‌متر مکعب در روز هفتم) نشان داد. پوکۀ کشاورزی بیشترین توسعه عمقی را به دلیل مسیرهای جریان ترجیحی و کوکوپیت با وجود توسعه اولیۀ محدود، بیشترین افزایش نسبی زمانی (۱۵۳ و ۲۰۵ درصد در مساحت و حجم) را داشتند. ماسه‌بادی و شن بادامی نیز از نظر توسعۀ پیاز رطوبتی عملکردی مشابه و در حد متوسط داشتند. نتایج بیانگر آن است که انتخاب بستر مناسب، با تأثیر بر ویژگی‌های هیدرولیکی، تخلخل و ظرفیت نگهداشت آب می‌تواند عملکرد سامانه‌های آبیاری زیرسطحی مبتنی بر استوانه را بهبود بخشد.
مقاله پژوهشی
مدیریت شبکه های آبیاری
تهمینه دهقانی؛ فاطمه خیاط؛ بیژن نظری؛ عبدالمجید لیاقت
چکیده
تحویل حجمی آب کشاورزی یکی از الزامهای بهبود بهره‌وری، شفافیت و مدیریت منابع آب بخش کشاورزی در ایران است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی ابعاد سیاستی، فنی، اجتماعی و اجرایی تحویل حجمی آب و شناسایی مهم‌ترین موانع، پیش‌نیازها و عوامل موفقیت آن بهاجرا در امده است. داده‌ها از 69 نفر از خبرگان و ذی‌نفعان و با استفاده از پرسشنامه 16 گویه‌ای، ...
بیشتر
تحویل حجمی آب کشاورزی یکی از الزامهای بهبود بهره‌وری، شفافیت و مدیریت منابع آب بخش کشاورزی در ایران است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی ابعاد سیاستی، فنی، اجتماعی و اجرایی تحویل حجمی آب و شناسایی مهم‌ترین موانع، پیش‌نیازها و عوامل موفقیت آن بهاجرا در امده است. داده‌ها از 69 نفر از خبرگان و ذی‌نفعان و با استفاده از پرسشنامه 16 گویه‌ای، گردآوری و با آزمون‌های فریدمن، کروسکال–والیس، اسپیرمن و کای‌دو تحلیل شد. نتایج بهدست آمده نشان داد که بالاترین میانگین گویه‌ها مربوط به ضرورت مشارکت تشکل‌های آب‌بران با 4/43و پایین‌ترین میانگین مربوط به هماهنگی بین دستگاه‌های مسئول با 1/95بود. افزایش بهره‌وری آب (38 درصد پاسخ‌ها) مهم‌ترین هدف، و ضعف مدیریت (58 درصد پاسخ‌ها) مهم‌ترین مانع اجرای طرح شناسایی شد. مشارکت تشکل‌های آب‌بران (29 درصد پاسخ‌ها) مهم‌ترین پیش‌نیاز، سامانه ملی هوشمند پایش آب (48 درصد پاسخ‌ها) مهم‌ترین نوآوری قابل استفاده و نظارت و ضمانت اجرایی قوانین (23 درصد پاسخ‌ها) مهم‌ترین عامل موفقیت شناخته شد. همچنین 84 درصد پاسخ‌دهندگان آینده تحویل حجمی آب را خنثی تا نگران‌کننده ارزیابی کردند. یافته‌ها نشان میدهد چالش‌های اجرای تحویل حجمی آب در ایران صرفاً فنی نیست، بلکه ضعف‌های مدیریتی، نهادی و اجرایی نقش تعیین‌کننده دارند؛ بنابراین، توسعه زیرساخت‌های فنی تنها در صورت همراهی با مشارکت، هماهنگی و نظارت مؤثر نتیجه‌بخش خواهد بود. نتایج بر ضرورت تقویت همزمان حکمرانی، مشارکت ذی‌نفعان، هماهنگی نهادی، ضمانت اجرای قوانین و زیرساخت‌های هوشمند پایش آب تأکید دارد. با این حال، پایایی محدود ابزار (آلفای ابعاد 0/5 تا 0/6 و آلفای کل 0/6) تفسیر نتایج را محدود کرده است.
