یادداشت فنی
مدیریت شبکه های آبیاری
آرزو مختاری حصاری؛ علیرضا نعمتی
چکیده
با توجه به اهمیت عوامل متعدد بر رفتار کشاورزان در به کارگیری فناوریهای نوین آبیاری، پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش سهولت کاربرد فناوری و خودکارآمدی کشاورزان بر رفتار به کارگیری سامانۀ نوین آبیاری کمفشار اجرا شده است. این پژوهش به لحاظ هدف، کاربردی و از نظر طرح تحقیق، پژوهش کمی است. جامعۀ آماری تحقیق، کشاورزان استان آذربایجان ...
بیشتر
با توجه به اهمیت عوامل متعدد بر رفتار کشاورزان در به کارگیری فناوریهای نوین آبیاری، پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش سهولت کاربرد فناوری و خودکارآمدی کشاورزان بر رفتار به کارگیری سامانۀ نوین آبیاری کمفشار اجرا شده است. این پژوهش به لحاظ هدف، کاربردی و از نظر طرح تحقیق، پژوهش کمی است. جامعۀ آماری تحقیق، کشاورزان استان آذربایجان شرقی به تعداد 112010 نفر بودند که بر اساس فرمول کوکران، نمونه 383 نفری از آنها با استفاده از روش نمونهگیری چندمرحلهای انتخاب شد. برای تجزیه و تحلیل داده ها از نرم افزارهای SPSS20 و AMOS21 استفاده شد. نتایج تجربی پژوهش با استفاده از مدلسازی معادلات ساختاری نشان داد که متغیرهای سهولت کاربرد فناوری و خودکارآمدی کشاورزان و تمایل به کاربرد فناوری آبیاری کمفشار، 60 درصد از واریانس متغیر کاربرد آبیاری کمفشار را تبیین کردند. همچنین، متغیر سهولت کاربرد فناوری، پیشبینی کننده قویتری برای متغیر تمایل به کاربرد سامانه آبیاری کمفشار بوده است.
مقاله پژوهشی
هیدرولیک
سعید اکبری زاده؛ احسان فدائی کرمانی؛ مهناز قائینی حصاروئیه
چکیده
شیبهای تند و تغییرات ارتفاعی شدید موجب بروز مشکلاتی برای مجاری فاضلاب یا کانالهای رو باز میشود. در اثر تغییر ارتفاع، سرعت جریان در این سازهها افزایش مییابد. افزایش سرعت باعث بروز مشکلات عدیدهای در مسیر انتقال میگردد. برای انتقال سیال در شرایط ذکر شده از سازههایی با نام سازههای ریزشی گردابی استفاده میشود. در تحقیق ...
بیشتر
شیبهای تند و تغییرات ارتفاعی شدید موجب بروز مشکلاتی برای مجاری فاضلاب یا کانالهای رو باز میشود. در اثر تغییر ارتفاع، سرعت جریان در این سازهها افزایش مییابد. افزایش سرعت باعث بروز مشکلات عدیدهای در مسیر انتقال میگردد. برای انتقال سیال در شرایط ذکر شده از سازههایی با نام سازههای ریزشی گردابی استفاده میشود. در تحقیق حاضر، مدل فیزیکی سازۀ گردابۀ فاضلاب شرق تهران با ورودی مارپیچی درآزمایشگاه سازههای هیدرولیکی دانشگاه شهید باهنر کرمان بررسی گردید. در این پژوهش، تاثیر سه پارامتر دبی جریان (Q)، قطر سازۀ ورودی به شفت قائم (d) و نسبت عمق چاهک به قطر شفت ریزشی (HS/D) بر بازده اتلاف انرژی بررسی شد. نتیجۀ حاصل از بررسی هر یک از پارامترها به صورت مجزا نشان داد که تاثیر دبی بر بازده اتلاف انرژی، نسبت به دو پارامتر دیگر یعنی قطر و عمق چاهک، بیشتر و مقدار آن 79/92 درصد است. در بررسی دو پارامتر، تاثیر قطر و دبی بر بازده اتلاف انرژی به گونهای است که در دبی 67/10 لیتر بر ثانیه درصد بازده اتلاف انرژی برای قطر 12 سانتیمتر بیشتر و مقدار آن 15/93 درصد است و با افزایش دبی به 22/25 لیتر بر ثانیه، درصد بازده اتلاف انرژی برای قطر 16 سانتیمتر بیشترین مقدار و معادل 25/89 درصد است. تاثیر قطر و عمق چاهک بر بازده اتلاف انرژی به گونه ای است که در قطر12 سانتیمتر، بیشترین بازده اتلاف انرژی برای HS/D=1یعنی عمق چاهک برابر با قطر شفت ریزشی است که مقدار آن 21/92 درصد است.
مقاله پژوهشی
مدیریت شبکه های آبیاری
شیما آزاده رنجبر؛ مجید خلقی؛ افشین اشرف زاده
چکیده
منابع آب زیرزمینی در مناطق خشک و نیمهخشک روند کاهشی کمی و کیفی قابلتوجهی را در سالهای اخیر نشان دادهاند. با توجه به رشد روز افزون جمعیت و کمبود منابع آبسطحی، وابستگی به منابع با کیفیت آبزیرزمینی برای شرب، کشاورزی و صنعت دو چندان شده است. به دلیل اهمیت کشاورزی و وابستگی شدید به آبهایزیرزمینی در قزوین، این منطقه به عنوان ...
بیشتر
منابع آب زیرزمینی در مناطق خشک و نیمهخشک روند کاهشی کمی و کیفی قابلتوجهی را در سالهای اخیر نشان دادهاند. با توجه به رشد روز افزون جمعیت و کمبود منابع آبسطحی، وابستگی به منابع با کیفیت آبزیرزمینی برای شرب، کشاورزی و صنعت دو چندان شده است. به دلیل اهمیت کشاورزی و وابستگی شدید به آبهایزیرزمینی در قزوین، این منطقه به عنوان منطقۀ مورد مطالعه تعیین گردید. هدف از این پژوهش، طبقهبندی کیفیت آب زیرزمینی و بررسی تغییرات زمانی و مکانی کیفیت آن در دشتقزوین در یک دورۀ 20 ساله با تأکید بر مصارف شرب، کشاورزی و صنعت است. نتایج تحقیق نشان می دهد رخسارهها از کلسیم-بیکربناته به سدیم-کلره و سدیم-سولفاته تغییر یافته که بیانگر برداشت بیش از حد و نفوذ املاح است. از نظر کشاورزی، سهم آبهای نامناسب از 75 به 90 درصد افزایش داشته است. از نظر شرب، آبهای با کیفیت و خوب از 39 به 22 درصد کاهش یافته است و از نظر صنعتی بیش از 93 درصد آبها خورنده یا رسوبگذار هستند. الگوی مکانی نشان داد که آب مناطق شمالی دارای بالاترین و آب مناطق جنوبی دارای پایینترین کیفیت است و روند تخریب از جنوب به شمال پیشروی میکند که نیازمند گامهای فوری مدیریتی برای جلوگیری از تخریب غیرقابل بازگشت آبخوان است.
مقاله پژوهشی
مدیریت شبکه های آبیاری
منصور جهان تیغ؛ معین جهان تیغ
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی اثر عمق رسوبات مخازن بندهای خاکی بر توزیع اندازۀ ذرات و نفوذپذیری خاک بندهای احداثی در غرب منطقۀ سیستان اجرا شد. تیمارهای مورد مطالعه شامل سن بند (18 و 22 سال بعد از ساخت)، عمق برداشت (صفر، 15 و 30 سانتیمتر) و سطوح برداشت (پای بند، 25، 50 و 75 درصد) بودند. با استفاده از روش استوانۀ مضاعف میزان نفوذپذیری و با نمونهبرداری ...
بیشتر
این پژوهش با هدف بررسی اثر عمق رسوبات مخازن بندهای خاکی بر توزیع اندازۀ ذرات و نفوذپذیری خاک بندهای احداثی در غرب منطقۀ سیستان اجرا شد. تیمارهای مورد مطالعه شامل سن بند (18 و 22 سال بعد از ساخت)، عمق برداشت (صفر، 15 و 30 سانتیمتر) و سطوح برداشت (پای بند، 25، 50 و 75 درصد) بودند. با استفاده از روش استوانۀ مضاعف میزان نفوذپذیری و با نمونهبرداری از عمق های خاک برخی ویژگی های فیزیکی نمونههای برداشتی در تیمارهای مورد مطالعه و منطقه شاهد تعیین شد. نتایج تحقیق نشان داد که میزان سرعت نفوذ در عمقهای مختلف برداشت رسوب اختلاف معنیداری نشان می دهد و کمترین و بیشترین میزان نفوذپذیری به ترتیب مربوط به افق سطحی و عمق 30 سانتیمتری رسوبات برداشت شده است (به ترتیب 1/52 و 2/34 سانتیمتر بر ساعت). در بررسی اثر رسوبات تجمع یافته بر توزیع اندازۀ ذرات خاک، یافتهها نشان داد که درصد رس، سیلت و شن در خاک مخازن بندهای خاکی تفاوت معنیداری نسبت به منطقۀ شاهد در عمقهای نمونهبرداری دارد، به طوریکه درصد رس و سیلت به ترتیب 14/2 و 3/2 برابر نسبت به منطقۀ شاهد افزایش یافته است که به تبع آن باعث تغییر بافت خاک از کلاس شنی (منطقه شاهد) به لومی رسی در مخزن بندهای خاکی شده است. تغییرات شاخص میانگین وزنی قطر خاکدانهها (MWD) در تیمارهای مورد مطالعه نیز بیانگر کاهش محسوس این شاخص در مخازن بندهای خاکی نسبت به منطقۀ شاهد بود. نتایج حاصل از تحلیل رگرسیون چندگانه به منظور تعیین مهمترین عوامل مؤثر بر نفوذپذیری خاک نیز بیانگر آن است که مقادیر شن 96 درصد تغییرات نفوذپذیری خاک را در تیمارهای مورد مطالعه توجیه میکند. بر اساس نتایج این تحقیق، تجمع رسوبات در مخازن بندهای احداثی با تغییر ویژگی های فیزیکی و شاخص پایداری خاکدانه باعث کاهش نفوذپذیری خاک این مخازن شده است که بهرهبرداری از این رسوبات ضمن افزایش کارایی این بندهای خاکی بستری مناسب برای اصلاح زمین های سنگلاخی و سنگریزهای پایین دست فراهم می کند.
مقاله مروری
حکمرانی آب
نادر عباسی
چکیده
رشد پرشتاب و چندبعدی جهان معاصر در عرصههای فنی و اجتماعی موجب افزایش پیچیدگی در روابط و تعاملات انسان با یکدیگر و با طبیعت شده است. از این رو، مفاهیم توسعه که در گذشته عمدتا از دریچۀ مهندسی نگریسته میشد، در جهان امروز به دیدگاهی جامع شامل ابعاد فناوری، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، زیستمحیطی و حاکمیتی و به شیوهای عادلانهتر و با ...
بیشتر
رشد پرشتاب و چندبعدی جهان معاصر در عرصههای فنی و اجتماعی موجب افزایش پیچیدگی در روابط و تعاملات انسان با یکدیگر و با طبیعت شده است. از این رو، مفاهیم توسعه که در گذشته عمدتا از دریچۀ مهندسی نگریسته میشد، در جهان امروز به دیدگاهی جامع شامل ابعاد فناوری، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، زیستمحیطی و حاکمیتی و به شیوهای عادلانهتر و با رویکرد پایداری اکوسیستم در حال تغییر است. در مسائلی مانند مدیریت منابع آب که هم با نیازها و نوع رفتار انسان ها و هم با نیازهای بومشناختی و ظرفیت طبیعت مرتبط است، این تغییر نگرش و رفتار جایگاه و اهمیت بیشتری دارد. تفکر سیستمی رویکردی است کل نگر که مسائل را در قالب یک سیستم و با توجه به تعامل و ارتباط بین اجزا، چند علیتی بودن وقایع، دوراندیشی، پویایی و پیامد محور بودن اقدامات بهصورت جامع و در نظر گرفتن جنبه های مختلف فنی، زیست محیطی، و اجتماعی بررسی میکند. در این نوشتار ضمن مرور پیچیدگی ها، به ویژه در حوزۀ مدیریت آب، برخی اصول و مبانی سیستم ها و تفکر سیستمی تشریح شده و ضرورت توسعۀ دیدگاه و تغییر نگرش به سمت سیستمی در حوزۀ مدیریت و مهندسی آب به میان آمده است. روشها و ابزارهای مورد استفاده برای تحلیل سیستمی منابع آب معرفی و برخی تجربیات جهانی در خصوص استفاده از این رویکرد ارائه شده است. وضعیت منابع آب ایران با بهرهگیری از مدل کوه یخی بهعنوان یکی از ابزارهای سیستمی بررسی و تحلیل شده است. بر این اساس، مسائل آب ایران منطبق با لایه های مدل مفهومی کوه یخی در چهار سطح رخدادها، روندها، ساختارها و مدلهای ذهنی تحلیل گردیده و مصادیقی متناسب با هر لایه معرفی شده است. در سطح رخدادها، پدیدههایی مانند کاهش شدید آب سدها و چاه ها، کاهش ذخایر آب آشامیدنی، خشک شدن برخی تالاب ها و رودخانه ها، فرونشست زمین، کاهش کیفیت منابع آب، کاهش تولید محصولات کشاورزی و افزایش تنشهای امنیتی و اجتماعی مورد توجه قرار گرفتهاند. در سطح روندها الگوهای تکرارشوندهای مانند روند نزولی سطح آب زیرزمینی، روند صعودی شوری آب و خاک، تغییر شاخص های اقلیمی مانند دما و میزان بارندگی، افزایش سطح کشت و مصارف آب، و رشد فعالیتهای عرضهمحور تحلیل شدهاند. در سطح ساختارهای نهادی مواردی از قبیل تعدد دستگاههای متولی آب، ناکارآمدی نظام تخصیص آب، سیاستهای یارانهای و صادراتی، ضعف قوانین و مقررات و ناکارآمدی قوانین موجود و تمرکز بر راهحلهای سازهای معرفی شداند. در سطح مدلهای ذهنی و باورها مواردی مانند نبود تفکر سیستمی، باور به بیپایانی منابع آب، تقدم منافع بخشی و منطقه ای، و تفکر تولید بیشتر و در هرجا بدون توجه به آمایش سرزمین و آب به عنوان عوامل و دلایل اصلی ناکارآمدی ساختاری و تسهیل روندها و بروز رویدادها شناسایی و معرفی شدهاند. در ادامه راهکارهایی با ماهیت های مختلف و متناسب با مصادیق هر لایه به ترتیب اولویت از عمیقترین سطح مشتمل بر؛ اصلاح باورها و بازاندیشی مدلهای ذهنی، اصلاح ساختارهای نهادی و حکمرانی، اقدامات تطبیقی و پیشگیرانه، و علاج بخشی و اصلاحی ارائه شده است. سرانجام اینکه تغییر نگرش از جزئینگری و بخشینگری به تفکر سیستمی به عنوان اصلی ترین راهکار، و اساس هرگونه اصلاح اثربخش و پایدار در سایر لایه ها پیشنهاد شده است.
مقاله پژوهشی
ژئوتکنیک
عاطفه عرب؛ حجت احمدی؛ نور علی حقدوست؛ بهرام نورانی
چکیده
یکی از مهمترین عوامل تخریب و شکست سدهای خاکی، پدیدۀ نشت و پیامدهای جانبی ناشی از آن است. کنترل نشت نقش اساسی در افزایش ایمنی و پایداری سدهای خاکی دارد. هدف از این پژوهش، مقایسۀ آزمایشگاهی عملکرد انواع سیستمهای زهکشی در کنترل نشت و کاهش فشار آب منفذی در بدنۀ سد خاکی همگن ساختهشده روی بستر آبرفتی است. در این مطالعه، یک مدل فیزیکی ...
بیشتر
یکی از مهمترین عوامل تخریب و شکست سدهای خاکی، پدیدۀ نشت و پیامدهای جانبی ناشی از آن است. کنترل نشت نقش اساسی در افزایش ایمنی و پایداری سدهای خاکی دارد. هدف از این پژوهش، مقایسۀ آزمایشگاهی عملکرد انواع سیستمهای زهکشی در کنترل نشت و کاهش فشار آب منفذی در بدنۀ سد خاکی همگن ساختهشده روی بستر آبرفتی است. در این مطالعه، یک مدل فیزیکی از سد خاکی به ارتفاع 25 سانتیمتر واقع بر بستر آبرفتی همگن به ضخامت 25 سانتیمتر ساخته شد. به منظور بررسی کمی تأثیر زهکشها بر میزان نشت و رفتار هیدرولیکی سد، سه نوع سیستم زهکشی شامل زهکش افقی، زهکش پنجه و زهکش دودکشی ساده بررسی و نتایج آن ها با حالت بدون زهکش مقایسه شد. پارامترهای اصلی شامل دبی نشت، مسیر جریان و فشار آب منفذی در زیر بدنه اندازهگیری و تجزیه و تحلیل گردید. نتایج آزمایشها نشان داد که در دادههای حاصل از پیزومترهای به کار رفته در بدنۀ سد خاکی مورد مطالعه، زهکش دودکشی عملکرد بسیار بهتری نسبت به زهکش پنجه از خود نشان می دهد. این در شرایطی هست که به طور متوسط مقدار فشار آب منفذی در پی را به حدود 25 درصد نسبت به دیگر حالات کاهش داد. در این میان، زهکش افقی و زهکش پنجه نتایج مشابهی را در خصوص کاهش فشار آب منفذی از خود نشان دادند. بررسی سرعت نشت و حرکت آب در داخل بدنۀ سد برای دو حالت زهکش افقی و پنجه با حالت بدون زهکش نیز مقایسه شد و نتایج این بررسی نشان داد که در زهکش پنجه سرعت حرکت آب به میزان جزئی حدود 2 درصد بیشتر از زهکش افقی است و نسبت به حالت بدون زهکش سرعت جریان 10 درصد بیشتر است. با این حال، طول مسیر نشت به میزان 26 درصد کوتاه تر شده است. نتایج این پژوهش در انتخاب سیستم مناسب زهکش برای سدهای خاکی همگن موثر و مفید خواهد بود.
